Eski Dilde Eşim Ne Demek? Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Açısından Bir İnceleme
Eşim, bir kelime olarak her ne kadar günlük dilde basit bir anlam taşıyor gibi görünse de, özellikle eski dilde bu terimin taşıdığı anlam derinliği ve toplumsal bağlamı oldukça geniştir. Eski dilde “eşim” demek, yalnızca bir kişiyle, genellikle kadın ya da erkekle yapılan bir evliliği tanımlamakla sınırlı değildir. Eş, toplumun değer yargıları, cinsiyet rollerinin biçimlenmesi ve sosyal eşitsizlikler hakkında da pek çok şey söyler. Bugün, İstanbul sokaklarında, toplu taşımada ya da ofislerde gördüğümüz toplumsal yapılar, eski dildeki “eşim” kavramının ne kadar önemli olduğunu gözler önüne seriyor.
Toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet kavramları, toplumun çeşitli kesimlerinin yaşadığı deneyimlere ışık tutar. Bu yazıda, eski dilde “eşim” kelimesinin ne anlama geldiğini inceleyecek, toplumsal cinsiyet eşitsizliklerinin dilde nasıl kendini gösterdiğini, çeşitliliğin nasıl dışlandığını ve sosyal adaletin gerekliliğini tartışacağız.
Eski Dilde “Eşim” ve Toplumsal Cinsiyet
Eski dilde “eşim” denildiğinde, genellikle cinsiyet rollerine dayalı bir anlam ön plana çıkar. Erkeklerin ve kadınların toplumdaki yerleri belirli kalıplara oturtulmuş, bu durum dilin kullanımıyla da şekillenmiştir. Eski Türkçede, Arapçadan alınan kelimelerle desteklenen “eş” kelimesi, evlilik ve aile birliği üzerinden anlamlandırılırken, kadının daha çok “eş”in bakımını üstlenen, ev içi rollerle tanımlanan bir figür olarak görülmesi yaygındı. Kadın, yalnızca bir eş değil, aynı zamanda annelik, ev işleri ve toplumun moral değerlerini sürdüren bir figürdür.
Bugün ise, İstanbul sokaklarında birbirini seven bir çiftin, toplu taşımada yan yana yürüyen eşlerin, ya da ofiste birlikte çalışan bir çiftin, eski dildeki “eşim” anlamından çok daha farklı deneyimler yaşadığına şahit oluyoruz. Kadın ve erkeğin toplumsal rollerinin esnekleşmesiyle birlikte, eş kavramı da daha çok birlikte yaşamayı ve birlikte mücadeleyi simgeliyor. Ancak bu değişim, her birey ve toplum kesimi için farklı şekillerde tezahür ediyor.
Örneğin, toplu taşımada rastladığım bazı sahnelerde, insanların “eşim” dediklerinde hala çoğunlukla kadın ve erkek arasında belirgin bir rol ayrımı olduğu dikkatimi çekiyor. Kadın, çoğu zaman eşinin yanında sessiz, itaatkar bir figür olarak tanımlanırken, erkek daha baskın ve yönlendirici bir pozisyonda olabiliyor. Bu durum, aslında hala eski dildeki “eşim” kelimesinin, eşitlikten ziyade hiyerarşi ve toplumsal cinsiyet rollerini çağrıştıran bir anlam taşıdığını gösteriyor.
Çeşitlilik ve “Eşim” Kavramı
Çeşitlilik, bireylerin cinsiyet, etnik köken, dil, din gibi farklılıklarını kabul etme ve bu farklılıkları kutlama anlamına gelir. Ancak eski dildeki “eşim” kelimesi, bu çeşitliliği içermeyen, genellikle heteronormatif bir bakış açısını yansıtan bir terimdir. Geçmişte eş olmak, çoğu zaman sadece bir erkek ile kadının evlenmesiyle sınırlıydı. Fakat günümüzde, LGBT+ bireylerin varlığı ve eşcinsel evliliklerin yasallaşması ile birlikte, “eşim” kelimesinin anlamı da değişmeye başlamıştır.
Toplumda çeşitliliğin kabul edilmesi, sadece dildeki kelimelere değil, insanların yaşadığı deneyimlere de yansır. Çeşitli kimliklere sahip bireylerin, “eşim” kelimesini farklı bağlamlarda kullanmaları, dilin toplumsal yapıları ne kadar dönüştürdüğünü gösteriyor. Bu bağlamda, eşcinsel bir çiftin “eşim” demesi, eski dildeki “eşim” anlayışını reddeden, daha kapsayıcı bir dil kullanma biçimini ortaya koyar. Bu tür değişimlerin toplumsal yansıması, evlilik kurumunun farklı toplumsal cinsiyet kimliklerine göre nasıl şekillendiğini gözler önüne seriyor.
Bir gün, İstanbul’da metroda gördüğüm iki kadının “eşim” diye birbirlerini hitap etmeleri beni derinden etkilemişti. O an, kelimenin anlamının çok daha fazla şey ifade ettiğini fark ettim. Onlar için “eşim” sadece eski dildeki “kadın eş” anlamını taşımıyordu. Aynı zamanda, sevgi, saygı ve eşitlik temellerine dayanan bir ilişkinin simgesiydi.
Sosyal Adalet ve “Eşim” Kavramı
Sosyal adalet, eşitlik ve fırsat eşitliği sağlamak adına toplumsal yapıları dönüştürmeyi amaçlar. Eski dilde “eşim” denildiğinde, çoğu zaman sosyal adaletsizlikleri ve toplumsal cinsiyet eşitsizliklerini görünür kılmak imkansızdı. Kadınların toplumdaki yerleri, o dönemin kadın-erkek ilişkilerini şekillendiren sosyal normlarla sınırlıydı. Kadın, genellikle “eş” ve “anne” rollerine indirgenmişken, erkek ise evin geçimini sağlayan kişi olarak tanımlanıyordu.
Bu toplumsal normların, sosyal adaletin önündeki en büyük engellerden biri olduğunu kabul etmek gerekir. Modern dönemde, kadının ve erkeğin “eş” rolü üzerinden yapılan ayrımlar, sosyal adaletin sağlanmasında hala büyük bir engel teşkil ediyor. Kadınların, işyerlerinde ve evde eşit haklara sahip olmaması, kadın-erkek ücret farkları ve şiddet gibi toplumsal sorunlar, dildeki “eşim” kelimesinin ardında yatan hiyerarşik yapıyı pekiştiren unsurlardır.
Bir sivil toplum kuruluşunda çalışırken, kadınların işyerindeki deneyimlerine sıkça şahit oluyorum. Kadınlar, hala işyerlerinde erkeklerden daha düşük maaş alıyorlar ve bu durum toplumda eşitlik adına ciddi bir engel oluşturuyor. İşyerlerinde bir kadının “eşim” demesi, yalnızca kişisel bir ilişkiyi değil, aynı zamanda toplumsal bir eşitsizliği de temsil ediyor olabilir. Çünkü “eşim” kelimesi, toplumsal olarak yüklenen rollerin yansımasıdır ve bu roller, kadınları genellikle ikincil konumda tutmaktadır.
Eski Dil ve Yeni Dönem
Sonuç olarak, eski dildeki “eşim” kavramı, toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet açısından derinlemesine bir analiz gerektirir. Kelimenin geçmişteki anlamı, kadın ve erkeğin birbirinden farklı rollerde tanımlandığı, heteronormatif bir toplumu yansıtırken; günümüzde, toplumsal yapının dönüşmesiyle birlikte bu kavram da daha eşitlikçi bir hale gelmiştir. Toplum, cinsiyet eşitliği, çeşitlilik ve sosyal adaletin gerekliliği konusunda ilerleme kaydettikçe, “eşim” kelimesi de farklı kimlikleri ve deneyimleri kucaklayacak şekilde yeniden şekilleniyor.
Toplumun her kesiminden bireylerin, kendi kimliklerine saygı duyularak, eşit haklara sahip olacağı bir dünyada, dilin gücüyle bu değişimi hızlandırmak mümkündür. Sokaklarda, ofislerde, evlerde, eşlerin bir arada yaşama ve birbirlerini “eşim” diyerek anma şekli, ancak gerçek eşitlik sağlandığında tam anlamıyla anlamlı olabilir.