Tanımı Nedir, Tanımın Koşulları Nelerdir?
Hayat bir tanım meselesi. Ama tanımlamalar bazen o kadar zor oluyor ki, kendini tanımaya çalışırken bir anda kaybolmuş buluyorsun. Mesela bir arkadaşım geçen gün “Ya senin gibi biri tanımlanabilir mi ki?” dedi. O an, o cümledeki gizli anlamı çözmeye çalışırken kafamda bir sürü şey döndü ama en sonunda sadece gülümsedim. Çünkü, işin aslı, “Tanımı nedir?” sorusu, genellikle “Tanımın koşulları nelerdir?” sorusunun içinde kayboluyor. Peki, bu iki soru bir araya geldiğinde ne oluyor? Gelin, bu soruları biraz kafa karıştırıcı, ama bir o kadar da eğlenceli bir şekilde ele alalım.
Tanım Nedir, Ne İşe Yarar?
Öncelikle, tanımın basit bir açıklamasıyla başlayalım. Tanım, bir şeyin ne olduğunu açıklamak için kullanılan kelimeler bütünüdür. Mesela, bir insanı tanımlamak istesem, “O, 25 yaşında, espri yapan ama bir o kadar da derin düşünen bir adam” derim. Tamam, belki biraz kendimi övüyorum ama kimse bana “Ya sen kimsin, ne iş yapıyorsun?” demesin diye tanımlıyorum kendimi.
Hadi bir örnek üzerinden gidelim. Diyelim ki bir arkadaşım bana “Efsane bir pizza yedik geçen gün” diyor. Burada pizza dedikleri şeyin gerçekten efsane olduğunu mı, yoksa sadece “efsane” kelimesini çok severek kullandıklarını mı bilmemiz gerekiyor? İşte, “tanım” burada devreye giriyor. Pizza nedir? Efsane pizza, gerçekten nasıl bir şeydir? Tanımlamalı ki, bu konuda bir uzlaşmaya varalım.
Tanımın amacı: Herhangi bir şeyi anlamak ya da başkalarına anlatmak için o şeyin özelliklerini net bir şekilde ifade etmektir. O zaman pizza hakkında yapılan “efsane” yorumunun ne kadar geçerli olduğu konusunda karar verebiliriz.
Tanımın Koşulları Nelerdir?
Burada işler biraz daha ilginçleşiyor. Çünkü bir şeyin tanımını yaparken bazı koşullar var. Aksi takdirde, her şey birbirine girebilir ve sonuçta kavram kargaşası oluşur. Hadi bakalım, tanımın koşullarını eğlenceli bir şekilde inceleyelim.
1. Kesinlik ve Açıklık
Tanım ne kadar belirsiz olursa, o kadar kafa karıştırıcı olur. Yani, pizza tanımını yaparken “Bir şey var, içinde biraz hamur ve biraz şeyler var, efsane bir tatla” demekle, “Pizza, hamur üzerine domates sosu, peynir ve çeşitli malzemelerle yapılan, fırında pişirilen bir yemektir” demek arasında büyük fark var. Kısacası, tanımda açıklık olmalı. Yoksa insanların aklı karışır ve sonunda, “O pizza, senin de pizza tanımın” gibi bir noktaya geliriz.
2. Genellik ve Uygunluk
Tanım yaparken, bir şeyi tanımladığınızda, o tanım o şeyin tüm özelliklerini kapsamalı. Mesela, “Kediler evcil hayvanlardır” dediğimizde, kedinin evcil olması bir özellik ama aynı zamanda kedilerin bağımsız ruhları, huysuzlukları ve bazen de sinirli olmaları da bu tanımın içinde yer almalı. Tanımda genellik olması gerekir, bir tane özellik, bütünü anlatmak için yeterli değildir.
3. Yazılı ve Sözel İletişimde Anlaşılabilirlik
Tanımlar, yazılı ve sözlü iletişimde anlaşılır olmalı. Bu yüzden, sadece kendi bildiğiniz terimleri kullanarak bir tanım yapmamalısınız. Örneğin, “Selfie”yi tanımlarken, “Kendi çektiğin fotoğraf, ama bir de bakış açısı falan var” demek yerine, “Selfie, kişinin kendi fotoğrafını, genellikle telefonunun ön kamerasıyla, belirli bir açıda çekmesiyle oluşturduğu görsel” gibi daha net bir tanım yapmalısınız.
4. Sınırlılık
Bir tanım, kesinlikle belirli bir şeyin ne olduğunu anlatmalı ama o şeyin ne olmadığını da sınırlandırmalı. Hadi, diyelim ki ben kendimi tanımlıyorum: “Ben, sadece 25 yaşında bir adam değilim, aynı zamanda düşünceli, bazen çok ciddi ama genellikle komik biriyim.” Ama bu tanımda, 25 yaşında biri olmadığım durum da açıklığa kavuşturulmuş olur. Tanımda sınırlılık olmazsa, karşınızdaki kişi kafasını duvara vurur.
Tanımın Koşullarına En Uygun Örnek: “Kediler”
Şimdi biraz daha somut bir örnek üzerinden gidelim. Diyelim ki, “Kediler” hakkında bir tanım yapmamız gerekiyor. Kafamda hala eski bir arkadaşımın “Kediler evcil hayvanlardır” cümlesi yankılanıyor. Ama bir kediyi tanımlarken, sadece “evcil hayvan” demek yetmez. O zaman şu soruyu sorabilirim: “Kediler neler yapar? Nasıl davranır? Hangi özellikleri tanıma dahil edilmeli?”
Örnek Tanım:
Kediler, genellikle küçük, evcil hayvanlardır.
Bağımsızlıklarıyla ünlüdürler, ancak sahiplerine bağlılık gösterebilirler.
İnsanlarla iletişim kurmak için miyavlama ve vücut dilini kullanırlar.
Çoğu zaman oyuncu, bazen huysuz olabilirler.
Bunu biraz daha açabiliriz tabii: Kediler, “Kendim kediyim, başka ne yapabilirim?” diyen hayvanlardır. Ama yine de tanım yapılırken bu özellikleri içine alırsak, tanım tam olur. Yani kediyi tanımlarken onun huysuzluklarını da göz ardı edemeyiz.
Sonuç: Tanım Yapmanın Gücü
Görüldüğü gibi, tanım yapmak sadece kelimeleri sıralamak değil. O şeyin tüm özelliklerini ve sınırlarını kapsamak gerekiyor. Bir pizza hakkında konuşurken “efsane” demek yerine, onu “tomatessiz yapılabilen ama geleneksel tariflere uygun” şekilde tanımlamak çok daha anlamlı olur. Tanımın koşullarını dikkate alarak neyi anlatmak istediğinizi net bir şekilde ifade edebilirsiniz.
Sonuç olarak, bir şeyin tanımını yaparken her zaman net olmalı, açıklamalarınızı anlaşılır kılmalı ve hatta biraz mizah bile eklemeyi unutmamalısınız. Çünkü hayat, biraz da tanımlarla şekillenir. Ama tanımlar bazen bizi karıştırabilir, o yüzden her zaman “Tanımın koşulları nelerdir?” sorusunun peşinden gitmek iyi bir fikir.